Monumentale kunst

Wassenaarseweg 64 Lex Horn wandschilderingen

Inventarisatie Wederopbouwkunst

 

Wassenaarseweg 64 Lex Horn wandschildering 1 Wassenaarseweg 64 Lex Horn wandschildering 2
Twee wandschilderingen, Lex Horn (foto’s: Stichting Lex Horn)

 

 

Adres

Wassenaarseweg 64, Leiden

Bouwjaar

1957-1960

Architect

Frants Edward Röntgen

Oorspronkelijke bestemming

Clusius Laboratorium voor biochemie

Huidige gebruik

Afgebroken

Kunstobject

Twee wandschilderingen in trappenhuis

Kunstenaar

Lex Horn (1916-1968)

Status

vernietigd

 

Beschrijving

De twee wandschilderingen zijn een onderdeel van de drie opdrachten die Lex Horn in 1959 ontving voor monumentale kunstwerken in het nieuwe Laboratorium voor biochemie van de Rijksuniversiteit Leiden. Zij werden gefinancierd uit de Rijkspercentageregeling voor monumentale kunst. De wandschilderingen bevonden zich in een trappenhuis en zijn bij de sloop van het gebouw in 2015 verloren gegaan. Er resten slechts zwart/wit foto’s in het archief van de Stichting Lex Horn. Niet bekend is in welke kleuren de schilderingen waren uitgevoerd. Behouden zijn de twee betonnen gevelreliëfs, die zijn herplaatst bij de nieuwbouw ter plaatse en het sgrafitto dat is uitgezaagd en wordt bewaard voor herplaatsing elders.

Lex Horn (Nijmegen 1916 – Vannes 1968) studeerde in de tweede helft van de jaren 1930 aan de Amsterdamse Rijksakademie voor Beeldende Kunst, waar hij uitgroeide tot een van de beste leerlingen van professor Heinrich Campendonk, hoogleraar Monumentale en Versierende Schilderkunst. Studievrienden waren Jan Peeters, Wim ten Broek en Hans Norden. Lex Horn ontwikkelde zich als een expressionistisch kunstenaar met voorliefde voor monumentale kunst.
Lex Horn is vooral bekend is geworden om zijn introductie en gebruik van sgraffito- en glas-appliquétechnieken in monumentale kunst tijdens de wederopbouw. Hij zag als kunstenaar een taak weggelegd voor monumentale kunst en heeft zich ingezet voor de wederopbouw door te pleiten voor kunstbijdragen aan de nieuwe architectuur. Horn behoorde tot de meest succesvolle kunstenaars in Nederland. In 1948 vertegenwoordigde hij Nederland op de Venetiaanse Biënnale en in 1949 was zijn werk prominent aanwezig op de Benelux-tentoonstelling in Den Haag.

 

Bronnen:

Ban, Hans van den, In opdracht: zestig jaar percentageregeling beeldende kunst bij rijksgebouwen, Amsterdam: SUN, 2011

“Dinsdag opening nieuw Leids laboratorium”, in: Nieuwe Leidsche Courant, 6 april 1960

Pollmann, Tessel en Michiel Kruidenier, Wederopbouw in Leiden. Architectuur en stedenbouw 1940-1965. Leidse Historische Reeks 21. Leiden 2009, p. 128

Spoelstra, drs. Yteke, Biochemisch Laboratorium Clusius, Universiteit Leiden, Wassenaarseweg 64 Leiden. Een kunst- en cultuurhistorische waardestelling. Maart 2015

Archief Stichting Lex Horn http://www.stichtinglexhorn.nl/

9 juni 2020

Sumatrastraat 120 Relief Frans de Wit

Inventarisatie Wederopbouwkunst

 

Sumatrastraat 120 de Wit 1 Sumatrastraat 120 de Wit 2

Plastiek van staal , Frans de Wit (foto’s Chris Paul Stapels)

 

 

Adres

Sumatrastraat 120, 2315 BD  Leiden

Bouwjaar

1974

Architecten

M.P. Schutte

Oorspronkelijke bestemming

Huishoud- en Nijverheidschool voor meisjes

Huidige gebruik

Vrije school Mare College

Kunstobjecten

Relief in staal

Kunstenaar

Frans de Wit (1942-2004)

Status

In opslag Gemeente Leiden

 

 

Beschrijving:

Het  abstracte reliëf (ca. 2,60 m x ca. 2,25 m), dat boven de ingang van de school hing, is uitgevoerd in staal. De kunstenaar heeft hier gekozen voor een willekeurige vorm die contrasteerde met de strakke lijnvoering van de architectuur.

Het was aangebracht boven de ingang van de school. In 2002 is het schoolgebouw grondig verbouwd en is het reliëf uitgenomen. Het is door de Gemeente Leiden opgeslagen. De echtgenote van de kunstenaar werd hiervan op de hoogte gebracht.

Frans (Franciscus Theodorus Alexandros) de Wit (Leiden 1942 – Leiden 2004) was opgeleid aan de Koninklijke Academie voor Beeldende Kunsten in Den Haag (1960-1965) en maakte deel uit van de zogenaamde Haagse School. Kunsthistoricus Jetteke Bolten Rempt gaf van hem in een lezing de volgende karakteristiek:  “Frans de Wit was een van de beste Nederlandse beeldhouwers van zijn generatie, tezamen met Carel Visser, David van de Kop, Cornelius Rogge en Lon Pennock. Hij bouwde aan een indrukwekkend oeuvre, waarin opdrachten voor beelden in de openbare ruimte een grote plaats innamen. Voor Frans de Wit was de plek het uitgangspunt voor dergelijke beelden. De maatvoering zorgde ervoor dat de kunstwerken in evenwicht zijn met mens, natuur en omgeving. De Wit koos uiteenlopende materialen. Kenmerkend voor hem was dat hij die materialen met eigen handen – en met zelf ontworpen werktuigen – bewerkte. Dit bewerken bepaalde voor een belangrijk deel het beeld, het groeide tijdens het ontstaansproces. Dergelijke projecten namen soms jaren in beslag.”.   

Belangrijke werken van Frans de Wit zijn o.a. Klimwand met schijf in Spaarnwoude (1986-1992), Vierkant Eiland in de Plas in Rotterdam ( 1992-1996)en 5 Beelden op 1 Kromme in Leiden (1999-2002).

Frans de Wit won de Jacob Hartogprijs(1970), een Stipendium Ministerie van CRM ( 19740 en de Betonprijs voor zijn kunstwerk in Spaarnwoude (1993).

Sumatrastraat 120 de Wit 3

 Aanzicht school in 1974 (foto: Chris Paul Stapels)

 

 Bronnen:

 Kunst en fietswerk, Gemeente Leiden directie culturele zaken, 1989

 www.SculptureinternationalRotterdam.nl/Frans de Wit                                                                          

 RKD- Nederlands Instituut voor de Kunstgeschiedenis

 Stichting Frans de Wit

  

1 augustus 2018

Boerhaavelaan-44-Mozaiektableaus

 

Inventarisatie Monumentale kunst wederopbouwperiode

 

Boerhaavelaan 44 mozaïektableaus 1

Mozaïektableaus, onbekende kunstenaar (foto: Jos Hooghuis)

 

Adres

Boerhaavelaan 44, 2334 ER Leiden

Gebouw

Bonaventura College

Bouwjaar

1954

Architect

J.A. van der Laan en J.B. Hermans

Oorspronkelijke bestemming

R.K. Technische School Don Bosco

Huidige gebruik

Bonaventura College voor VMBO

Kunstobject

14 mozaïektableaus in de gang

Kunstenaar

Onbekend

Status

Vernietigd

 

Beschrijving:

In de gang beneden evenwijdig aan de Boerhaavelaan bevonden zich op enkele plaatsen muziektableaus. De tableaus waren zeer verschillend van afmetingen en vorm en verspreid over de gangmuur aangebracht. De kunstenaar is niet bekend. Mogelijk ging het om werk van leerlingen. De school is in 2018 gesloopt en de mozaïektableaus konden niet worden behouden.

Het schoolgebouw is gebouwd als technische school voor de Stichting Katholiek Onderwijs in Leiden. Het is ontworpen door het architectenbureau J.A. van der Laan, J.B. Hermans en Th. M. van der Eerden uit Leiden. De laatste jaren was het in gebruik door de afdeling VMBO van het Bonaventuracollege aan de Mariënpoelstraat. Volgens het Monumentenregister van de gemeente Leiden heeft het College van B&W in 2014 het advies om het gebouw aan te wijzen als gemeentelijk monument afgewezen. Het zal in het maart 2018 worden gesloopt. Op deze locatie komt nieuwbouw voor VMBO Bonaventura en VMBO De Thermiek, Beroepscollege Leystede.

 

Boerhaavelaan 44 mozaïektableaus 2 Boerhaavelaan 44 mozaïektableaus 3b

 

Bronnen:

Pollmann, Tessel en Michiel Kruidenier, Wederopbouw in Leiden. Architectuur en Stedenbouw 1940-1965. Leidse Historisch Reeks. Leiden 2009, p. 104

Spoelstra, Yteke, De School: “Een sieraad der gemeente”. De geschiedenis van de scholenbouw in Leiden. Deel 2: 1945-1965, Unit Monumenten & Archeologie gemeente Leiden, Leiden 2009-2010, p. 17

“Vmbo Boerhaave naar Zuidwest” in: Leidsch Dagblad 15 november 2017

“Schoolgebouw voor vakmensen” in: Leidsch Dagblad 10 november 2018

Spoelstra, Yteke, Monumentale kunst ontdekt in Leiden, Erfgoed Leiden en Omstreken 2017, https://www.leidseregioinkaart.nl/kaarten/images/Monumentale_kunst.pdf

13 november 2018

 

 

 

 

 

Aerent-Bruunstraat-2-Carel-Bruens

 

Inventarisatie Wederopbouwkunst

 

Aerent Bruunstraat 2 Carel Bruens 1
Glas-in-loodraam ‘Mozes bij het brandende braambos’, Carel Bruens (foto: Yteke Spoelstra)

 

Aerent Bruunstraat 2 Carel Bruens 2

Glas-in-loodraam ‘Het nieuwe Jerusalem’, Carel Bruens (foto: Yteke Spoelstra)

 

 

Adres

Aerent Bruunstraat 1, 2321 ED Leiden

Bouwjaar

1961

Architect

Architectenbureau Nielsen, Spruit, Van der Kuilen

Oorspronkelijke bestemming

Gereformeerde “Bevrijdingskerk”

Huidig gebruik

Christelijk Gereformeerde “Opstandingskerk”

Kunstobject

2 Glas-in-loodramen (1996)

Kunstenaar

Carel Bruens (1925)

Status

Gemeentelijk monument 1800

 

Beschrijving:

Naast het grote glas-in-loodraam van Berend Hendriks dat bij de bouw van de kerk is aangebracht, voorstellende ‘De bevrijding van Sadrach, Mesach en Abednego uit de vuuroven van de Babylonische koning Nebukadnezar’ heeft de Gereformeerde gemeente in de Bevrijdingskerk in 1996 nóg twee glas-in-loodramen laten aanbrengen. Die bevinden zich achter de kansel in dezelfde muur als het raam van Berend Hendriks. De afmetingen zijn 56,5 x 228 cm. Ze zijn ontworpen door Carel Bruens en uitgevoerd door de Leidse glazenier Jilleba. Ze stellen ‘Mozes bij de brandende braambos’ voor en ‘Het land van melk en honing’ (ofwel het ‘Nieuwe Jerusalem’). De ramen zijn tegen het bestaande heldere glas geplaatst. In het raam zijn verschillende soorten glas verwerkt.

Carel Bruens (Ravenstein 1925) is opgeleid aan de Academie voor Beeldende Kunsten in Arnhem en de Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten in Den Haag. Hij is monumentaal kunstenaar, schilder, beeldhouwer en illustrator. In veel van zijn werken zijn religieuze motieven en bijbelverhalen verwerkt. Hoewel van huis uit katholiek heeft hij ook ramen ontworpen voor protestantse kerken zoals de Opstandingskerk in Leiden en de Gerformeerde Open Hof-kerk in Katwijk aan den Rijn waarvoor hij een serie van 33 ramen ontwierp. In de jaren 1970 was Bruens tekenleraar op het voormalige Aloysius College in Den Haag.

De Opstandingskerk is in 1961 gebouwd als de Gereformeerde Bevrijdingskerk met wijkcentrum. Het is en eenvoudig bakstenen kerk met een plat dak en een L-vormige plattegrond. De glas-in-loodramen bevinden zich in de noordmuur van de kerk.

In februari 2020 heeft de gemeente aan het kerkgebouw met pastorie de monumentstatus verleend.

Aerent Bruunstraat 2 Carel Bruens 3
Aerent Bruunstraat 2 Carel Bruens 4

Ontwerpschetsen glas-in-loodramen Carel Bruens (archief Jilleba, foto: Erfgoed Leiden en omstreken)

 

 Aerent Bruunstraat 2 Carel Bruens 7

Interieur Opstandingskerk met ramen van Berend Hendriks en Carel Bruens (foto: archief Jilleba, Erfgoed Leiden en omstreken)

 

Berend Hendriks Opstandingskerk interieur Aerent Bruunstraat 2 Carel Bruens 6
Opstandingskerk: interieur en exterieur (foto's Peter Lamboo)

 

Aerent Bruunstraat 2 Carel Bruens 8

George Jilleba en Carel Bruens (foto: Dick Hogewoning, Leidsch Dagblad, 11 juni 1994)

 

Bronnen:

Archief Jilleba, Erfgoed Leiden en omstreken

Spoelstra, Yteke, Monumentale kunst ontdekt in Leiden, Erfgoed Leiden en Omstreken 2017, https://www.leidseregioinkaart.nl/kaarten/images/Monumentale_kunst.pdf

“Kerkzaal maakt naar buiten afwerende indruk” in: Nieuwe Leidsche Courant, 20 december 1960, p. 3

“Scheppingsverhaal in glas-in-lood” in: Leidsch Dagblad, 11 juni 1994, p. 12

20 februari 2020

Sumatrastraat 197 Glas-in-lood van der Sterre

Inventarisatie Wederopbouwkunst

 

Sumatrastraat 197 Ramen vdSterre 1

Glas-in-loodramen, waarschijnlijk Piet van der Sterre (foto: Paulina Buring)

 

 

Adres

Sumatrastraat 197, 2315 BD  Leiden 

Bouwjaar

1961 

Architect

P. van der Sterre 

Oorspronkelijke bestemming

Plaats van Samenkomst Apostolisch Genootschap 

Huidige gebruik

R.K. Kapel O.L.V. van de H. Rozenkrans van de Broederschap St. Pius X 

Kunstobject

Glas-in-loodramen 

Kunstenaar

Waarschijnlijk Piet van der Sterre (1915-1978), uitvoering Jilleba 

Status

Niet bedreigd 

 

Beschrijving

Het kunstwerk en gebouw kunnen opgevat worden als een synthese van kunst en architectuur. De glas-in-loodramen zijn gevat in betonnen kozijnen en hebben oorspronkelijk een bepaalde volgorde gehad.

Volgens de heer Andries van Milaan van het  Apostolisch Genootschap had het eerste raam geen kleur,het volgende een beetje oranje en zo kreeg elk raam meer kleur tot het ontstaan van kleurrijk mozaïek, hetgeen de groei van het Genootschap illustreerde. Na de renovatie van de ramen is deze volgorde verloren gegaan. Slechts een raam met herkenbaar een brandende fakkel is bovenin centraal geplaatst.

In 1999-2001 is het gebouw uitgebreid en gerenoveerd onder leiding van architect C.M. Eijkelenboom van architectenbureau Terrena te Rotterdam. Bij de uitbreiding is aan de zijkant en achterkant van kerk aangebouwd.

De 40 gefigureerde glas in loodramen in de grote zaal op de eerste verdieping zijn door Atelier/Glashandel Jilleba gedemonteerd, geheel opnieuw in het lood gezet en gemonteerd tussen Isolatieglas waarbij de buitenruit van 8 mm gehard glas is. Na herplaatsing van de ramen is de oorspronkelijke volgorde verloren gegaan.

Het grote raam aan de rechterzijde van het gebouw is met de uitbreiding/renovatie weggehaald in verband met de aanbouw van extra zalen.

De ramen op de begane grond in de voorgevel maken zijn onderdeel van het kunstwerk.

Sinds 2011 is het gebouw eigendom van de R.K. Broederschap St. Pius X.

Sumatrastraat 197 Ramen vdSterre 2 Sumatrastraat 197 Ramen vdSterre 3
Ontwerp (Leidsch Dagblad, 6 april 1960) Situatie 2019 (foto: Paulina Buring)

Sumatrastraat 197 Ramen vdSterre 4

Ramen glas-in-lood in dambordverband (foto: Peter Lamboo)

Sumatrastraat 197 Ramen vdSterre 5
Glas-in-lood van binnen naar buiten gezien (foto: Apostolisch Genootschap)

Sumatrastraat 197 Ramen vdSterre 6 Sumatrastraat 197 Ramen vdSterre 7
Achtergevel (foto: Paulina Buring) Verwijderd raam (foto: Apostolisch Genootschap)

 

Sumatrastraat 197 Ramen vdSterre 8

Ramen op de begane grond voorgevel (foto: Paulina Buring)

 Bronnen 

“Apostolisch Genootschap Leiden betrekt zondag nieuw gebouw” in: Nieuwe Leidsche Courant, 29 juni 1961, p. 3

 “Apostolisch Genootschap heropent vernieuwd gebouw” in: Leids Nieuwsblad, 17 april 2001

 “Facelift voor gebouw Apostolisch Genootschap” in: Leidsch Dagblad, 18 april 2001

 “Gebouw Apostolisch Genootschap in de Sumatratraat” in: Leidsch Dagblad, 29 juni 1961, p. 3.

 Mededelingen van de heer Andries van Milaan van het Apostolisch Genootschap, 2015

 Pollmann, Tessel en Michiel Kruidenier Wederopbouw in Leiden. Architectuur en Stedenbouw 1940-1965. Leidse Historisch Reeks. Leiden 2009, p. 94

www.reliwiki.nl

  

15 augustus 2019

Noachstraat 2 Tegelmozaiek Peter Struycken

 

Inventarisatie Wederopbouwkunst

Noachstraat 2 Tegelmozaiek Struycken 1

Tegelmozaïek, Peter Struycken (foto: Archief Peter Struycken, RKD)

 

Adres

Noachstraat 2, 2324 LT Leiden

Bouwjaar

1981-1982

Architect(en)

Architectenbureau Van Oerle –Schrama (projectarchitect P. van Oerle)

Oorspronkelijke bestemming

Rembrandt Scholengemeenschap

Huidige gebruik

Leonardo College

Kunstobject(en)

Tegelmozaïek

Kunstenaar

Peter Struycken (1939 - )

Status

Bedreigd

Beschrijving:

Het tegelmozaïek is door Peter Struycken ontworpen voor de hal van het schoolgebouw. Het is een voorstelling van vloer tot plafond die alle wanden en kolommen in de ruimte bedekt. De kunstenaar heeft het patroon ontworpen met behulp van een computerprogramma. Struycken heeft ook kleuradviezen gegeven voor interieur en exterieur.

Peter Struycken studeerde van 1957 tot 1962 aan de Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten in Den Haag. In 1964 werd hij docent aan de kunstacademie in Arnhem en was daar de medeoprichter van de afdeling Monumentaal Nieuwe Stijl, die studenten stimuleerde om kunst te verwerken in architectuur en stedenbouw. Peter Struycken maakt non-figuratief werk met verschillende kunstmedia, onder meer schilderijen, tekeningen, geweven werk, ruimtelijke vormen, film, video, digitale media en vormgeving van binnen- en buitenruimtes. Eén van zijn bekendste werken is de postzegel met de afbeelding van koningin Beatrix uit 1980. In 1969 begon Peter Struycken te ontwerpen met behulp van, door hem ontworpen, computerprogramma’s.

 

Noachstraat 2 Tegelmozaiek Struycken 2

Bericht eerste paal (Leidsch Dagblad , 2 juli 1981)

 

Noachstraat 2 Tegelmozaiek Struycken 3

Situatie hal 2018 (foto: Peter Lamboo)

 

Noachstraat 2 Tegelmozaiek Struycken 4

Ontwerptekening (Archief Peter Struycken, RKD, foto: Peter Lamboo)

 

Noachstraat 2 Tegelmozaiek Struycken 5

Ontwerptekening detail (Archief Peter Struycken, RKD, foto: Peter Lamboo)

 

Bronnen:

Archief Peter Struycken, RKD, Den Haag

“Begin nieuwbouw Rembrandtschool”, in: Leidsch Dagblad, 2 juli 1981

Blotkamp, Carel, et al., red. en samenst. P. Struycken, Groninger Museum, Groningen, 2007

 

15 augustus 2019

Zonneveldstraat Ger Lataster Wandschildering

Inventarisatie Wederopbouwkunst

 

Zonneveldstraat Ger Lataster Wandschildering 01

Wandschildering, Ger Lataster, met op de voorgrond sculptuur van Wessel Couzijn (foto uit In Opdracht)

 

Adres

Zonneveldstraat, 2311 SB Leiden

Bouwjaar

1967

Architect

M.P. Schutte

Oorspronkelijke bestemming  

Kamerlingh Onneslaboratorium

Huidige gebruik

Faculteit der Rechtsgeleerdheid

Kunstobject

Wandschildering

Kunstenaar

Ger Lataster (1920-2012)

Status

Herplaatst

 

Beschrijving:

De wandschildering van Ger Lataster bevond zich oorspronkelijk op de derde verdieping van het Kamerlingh Onnesgebouw in de hal voor de kantine en naast de ingang van het Instituut Lorentz. Ervóór was een sculptuur van Wessel Couzijn geplaatst. De schildering werd gefinancierd uit de percentageregeling voor kunstwerken in rijksgebouwen. Lataster ontving hiervoor een bedrag van 10.250 gulden.

Ger Lataster (Schaesberg 1920 - Amsterdam 2012) volgde opleidingen aan de Kunstnijverheidsschool in Maastricht en de Rijksakademie van Beeldende Kunsten in Amsterdam. Zijn werk wordt gerekend tot het abstract-expressionisme. Eind jaren 1950 werkte hij in de stijl van ‘action painting’. Hij behoorde samen met onder anderen Wessel Couzijn tot de initiatiefnemers van de alternatieve kunstopleiding Academie '63 te Haarlem, tegenwoordig De Ateliers in Amsterdam. Grote bekendheid geniet Lataster door zijn schildering ‘Icarus Atlanticus’ in de koepel van het Mauritshuis. Het Stedelijk Museum in Amsterdam heeft een groot aantal werken van Lataster in de collectie.

Het Kamerlingh Onneslaboratorium is gebouwd als Physisch, Chemisch en Anatomisch Laboratorium in 1856. In 1960 ontwierp architect M.P. Schutte de uitbreiding aan de Zonneveldstraat. Van 2000 tot 2004 is het gebouw grondig verbouwd naar ontwerp van architect Hans Ruijssenaars ten behoeve van de nieuwe gebruiker de Faculteit der Rechtsgeleerdheid.  Het schilderij van Lataster en de sculptuur van Couzijn zijn daarbij verwijderd. Op voorspraak van de directeur van Stedelijk Museum De Lakenhal zijn de kunstwerken herplaatst in de hal van het Gorlaeus Laboratoium aan de Einsteinweg 55. Het laboratoriumgebouw is in 2019 afgebroken maar de hal met de collegezaal daarboven (‘de schotel’) is behouden gebleven.

 

Zonneveldstraat Ger Lataster Wandschildering 02 Zonneveldstraat Ger Lataster Wandschildering 03
Wandschildering, Ger Lataster, in de hal van het

Gorlaeus Laboratorium (foto’s: Jos Hooghuis)

Bronnen:

Ban, Hans van den, In opdracht:  zestig jaar percentageregeling beeldende kunst bij rijksgebouwen, Amsterdam: SUN, 2011

“Kamerling-Onnes-laboratorium (nog) niet voldoende uitgebreid”, in: Nieuwe Leidsche Courant, 22 juni 1967, p. 3

Pollmann, Tessel en Michiel Kruidenier, Wederopbouw in Leiden. Architectuur en stedebouw 1940-1965. Leidse Historische Reeks 21. Leiden, 2009, p. 77

Spoelstra, Yteke, Monumentale kunst ontdekt in Leiden, Erfgoed Leiden en Omstreken 2017, https://www.leidseregioinkaart.nl/kaarten/images/Monumentale_kunst.pdf

“Uitbreiding Kamerlingh Onnes-laboratorium en het nieuwe Instituut Lorentz officieel in functie”, in: Leidse Courant, 22 juni 1967, p. 3

http://www.lataster.nl/

 

3 februari 2019

Zonneveldstraat Wessel Couzijn Sculptuur

 

Inventarisatie Wederopbouwkunst

 

 Zonneveldstraat Wessel Couzijn Sculptuur 01

Sculptuur, Wessel Couzijn, met op de achtergrond schildering van Ger Lataster (foto uit In Opdracht)

 

 

Adres

Zonneveldstraat, 2311 SB Leiden

Bouwjaar

1967

Architect

M.P. Schutte

Oorspronkelijke bestemming

Kamerlingh Onneslaboratorium

Huidige gebruik

Faculteit der Rechtsgeleerdheid

Kunstobject

Sculptuur

Kunstenaar

Wessel Couzijn (1912-1984)

Status

Herplaatst

 

Beschrijving:

De sculptuur van Wessel Couzijn was oorspronkelijk geplaatst op de derde verdieping van het Kamerlingh Onnesgebouw in de hal voor de kantine en naast de ingang van het Instituut Lorentz. Tegen de muur achter de sculptuur bevond zich een schildering van Ger Lataster. De sculptuur werd gefinancierd uit de percentageregeling voor kunstwerken in rijksgebouwen. Couzijn ontving hiervoor een bedrag van 58.750 gulden.

Wessel Couzijn (Amsterdam 1912 – Amsterdam 1984) bracht een deel van zijn jeugd door in New York waar hij kunstvaardigheidslessen volgde. Terug in Nederland volgde hij een opleiding aan de Rijksakademie van Beeldende Kunsten in Amsterdam waar hij les kreeg van Jan Bronner. Tijdens de Tweede Wereldoorlog verbleef hij in New York en kwam in contact met onder anderen Ossip Zadkine.  Aanvankelijk werkte Couzijn in steen maar licht gehandicapt door de gevolgen van kinderverlamming koos hij uiteindelijk voor brons. In 1960 was het Nederlandse paviljoen op de Biennale van Venetië nagenoeg geheel aan zijn werk gewijd. Bekend is zijn scuptuur Belichaamde Eenheid voor het  hoofdkantoor van Unilever in Rotterdam. Couzijn ontving in 1967 de Staatsprijs voor Beeldende Kunst en Architectuur.

 Het Kamerlingh Onneslaboratorium is gebouwd als Physisch, Chemisch en Anatomisch Laboratorium in 1856. In 1960 ontwierp architect M.P. Schutte de uitbreiding aan de Zonneveldstraat. Van 2000 tot 2004 is het gebouw grondig verbouwd naar ontwerp van architect Hans Ruijssenaars ten behoeve van de nieuwe gebruiker de Faculteit der Rechtsgeleerdheid. De sculptuur van Couzijn is daarbij verwijderd. Op voorspraak van de directeur van Stedelijk Museum De Lakenhal is de sculptuur herplaatst in de hal van het Gorlaeus Laboratoium aan de Einsteinweg 55. Het laboratoriumgebouw is in 2019 afgebroken maar de hal met de collegezaal daarboven (‘de schotel’) is behouden gebleven.

 

 Zonneveldstraat Wessel Couzijn Sculptuur 021 Zonneveldstraat Wessel Couzijn Sculptuur 031 
 Sculptuur, Wessel Couzijn in de hal van het Gorlaeus Laboratorium (foto: Jos Hooghuis)  Sculptuur, Wessel Couzijn in de hal van het Gorlaeus Laboratorium (foto: Jos Hooghuis)

 

Bronnen:

Ban, Hans van den, In opdracht:  zestig jaar percentageregeling beeldende kunst bij rijksgebouwen, Amsterdam: SUN, 2011

“Kamerling-Onnes-laboratorium (nog) niet voldoende uitgebreid”, in: Nieuwe Leidsche Courant, 22 juni 1967, p. 3

Pollmann, Tessel en Michiel Kruidenier, Wederopbouw in Leiden. Architectuur en stedebouw 1940-1965. Leidse Historische Reeks 21. Leiden, 2009, p. 77

Spoelstra, Yteke, Monumentale kunst ontdekt in Leiden, Erfgoed Leiden en Omstreken 2017, https://www.leidseregioinkaart.nl/kaarten/images/Monumentale_kunst.pdf

“Uitbreiding Kamerlingh Onnes-laboratorium en het nieuwe Instituut Lorentz officieel in functie”, in: Leidse Courant, 22 juni 1967, p. 3

 

1 februari 2019

Willem de Zwijgerlaan 179 Henk Tieman Gevelreliëfs

 

Inventarisatie Wederopbouwkunst

 

WDZwijger laan 179 Henk Tieman Gevelreliefs 01

Henk Tieman, gevelreliëf (foto: Jos Hooghuis)

 

 

Adres

Willem de Zwijgerlaan 179,  2316 CZ  Leiden

Bouwjaar

1962

Architect

George Hamerpagt en Jakob de Gruijter

Oorspronkelijke bestemming

Nederlands Hervormde Koningskerk

Huidige gebruik

Rouwcentrum Monuta Van der Luit

Kunstobject

4 gevelreliëfs

Kunstenaar

Henk Tieman (1921-2001)

Status

Bedreigd

 

Beschrijving

De vier gevelreliëfs bevinden zich alle aan de noordzijde van het gebouw waar de ingang was. Het meest omvangrijke reliëf is geplaatst boven de ingang. Het is een rechthoekige gevelsteen van ruim twee meter lang en 37 centimeter hoog met de symbolen van de vier evangelisten: de leeuw (Marcus), de adelaar (Johannes), de engel (Mattheus) en de stier (Lucas). De stijl is abstract-expressionistisch. Middenonder bevindt zich het beeldmerk van De Porceleyne Fles die het reliëf heeft vervaardigd met daaronder de letters ‘Delft’ en rechts daarboven het monogram HT, waarin de initialen van kunstenaar Henk Tieman tot één karakter zijn versmolten.

Lager op de gevel bevonden zich drie vierkante reliëfs van 43 bij 43 cm: een duif met olijftak, teken van vrede maar ook van de H. Geest, een vis, een vroeg Christussymbool, en de ‘eerste steen’, die ook inderdaad als eerste geleverd is toen de andere gevelstenen nog in de ontwerpfase waren. De eerste steen bevat het Christusmonogram chi-rho en de symbolen van begin en einde, alfa en omega, tevens symbool van Gods almacht en van Christus. De steen vermeldt de datum ’23 februari 1962’.  Waar de eerste steen en de steen met de afbeelding van de vis waren aangebracht is onduidelijk. Deze liggen nu los voor de gevel. De kosten van de gevelstenen waren begroot op 1500 gulden maar bedroegen uiteindelijk 1960,75 gulden.

Henk Tieman  (Den Haag 1921 - Rotterdam 2001) was beeldhouwer, keramist, tekenaar, glasschilder, monumentaal kunstenaar en vervaardiger van mozaïek. Hij volgde zijn opleiding aan de Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten in Den Haag, waar hij een leerling was van beeldhouwer Oswald Wenckebach en decoratief kunstenaar Frits Eschauzier, en aan de Technische Hogeschool Delft. Van 1938 tot 1982 was hij als monumentaal kunstenaar werkzaam bij de Afdeling Bouwkeramiek van De Porceleyne Fles in Delft. Na de oorlog gaf hij daaraan ook leiding. Tieman heeft werk ontworpen en vervaardigd voor vele gebouwen in Nederland, met name in Den Haag en Delft.

Henk Tieman heeft nog twee andere kunstwerken in Leiden vervaardigd. Voor het nieuwe gebouw van Shulton NV dat in 1965 aan Rooseveltstraat 49 is geopend ontwierp Tieman een groot gevelplastiek. Dit is geïnspireerd op een van de succesproducten van Shulton, het mannencosmeticamerk Old Spice. De afbeelding van de bekende Old Spice-driemaster is helaas niet te zien want het gevelreliëf met de afmetingen 740 x 470 cm is grotendeels afgedekt. Ook heeft Tieman een keramische wandversiering ontworpen voor het interieur van Albert’s Corner aan Stationsplein 6. Het had de afmetingen 2 meter bij 70 centimeter en was getiteld ‘Een vlucht vogels’. Van dit reliëf is geen spoor meer te bekennen.   

Al direct na de oorlog waren er plannen om in gelijke pas met de stadsuitbreidingen in Leiden-Noord een nieuwe kerk voor de Nederlands Hervormde Gemeente te bouwen. De opdracht werd verleend aan de architecten George Hamerpagt en Jacob de Gruijter. De kerk werd ingebruik genomen in november 1962. Vooral De Gruijter hield zich bezig met interieur- en decoratiezaken. In 1976 werd besloten het kerkgebouw te verkopen waarna het in 1978 in gebruik is genomen door Uitvaartverzorging Van der Luit. Het interieur is sindsdien tweemaal verbouwd. De gevelstenen zijn alle nog behouden.

In augustus 2018 werden plannen gepresenteerd voor de bouw van drie woontorens aan de Willem de Zwijgerlaan, deels op de locatie van de voormalige Koningskerk. De verwachting is dat het gebouw wordt afgebroken. Het is nog niet bekend wat er met de gevelstenen gaat gebeuren.

 

WDZwijger laan 179 Henk Tieman Gevelreliefs 02 WDZwijger laan 179 Henk Tieman Gevelreliefs 03
Henk Tieman, 4 evangelisten (detail) (foto: Jos Hooghuis) Henk Tieman, eerste steen (foto: Jos Hooghuis)

 

WDZwijger laan 179 Henk Tieman Gevelreliefs 04 WDZwijger laan 179 Henk Tieman Gevelreliefs 05
Henk Tieman, duif (foto Jos Hooghuis) Henk Tieman: vis (foto: Jos Hooghuis)

 

Bronnen:

Archief NH Kerkvoogdij inv.nrs. 6029 en 6030, ELO

Archief De Porceleyne Fles, Delft

“Koningskerk zal worden gesloten” in: Leidsch Dagblad, 2 juni 1976 p. 3

“Leiden krijgt er een kerkgebouw bij” in: Leidsch Dagblad, 8 november 1979, p. 14

“Leiden krijgt er in Noord een Hervormde Koningskerk bij” in: Leidsch Dagblad,  2 november 1962, p. 19.

“Leidse Koningskerk wordt rouwcentrum” in: Nieuwe Leidsche Courant, 31 juli 1976, p. 6

Pollmann, Tessel en Michiel Kruidenier, Wederopbouw in Leiden. Architectuur en Stedenbouw 1940-1965. Leidse Historisch Reeks. Leiden 2009, p. 100

 Spoelstra, Yteke, Monumentale kunst ontdekt in Leiden, Erfgoed Leiden en Omstreken 2017, https://www.leidseregioinkaart.nl/kaarten/images/Monumentale_kunst.pdf

3 april 2019

Willem de zwijgerlaan 44 Pieter Hofman Glas-in-lood ramen

Inventarisatie Wederopbouwkunst

 

WDZwijger laan 44 Pieter Hofman glas in lood 01

Pieter Hofman, glas-in-loodramen, kapel Topaz Overrhyn (foto: Peter Lamboo)

 

Adres

Willem de Zwijgerlaan 44,  2316 GJ  Leiden

oorspronkelijk Willem de Zwijgerlaan  28

Bouwjaar

School: 1955, woonzorginstelling: 2000

Architect

Th.K.J. Koch, gemeentearchitect

Oorspronkelijke bestemming  

Willem de Zwijgerschool (gesloopt)

Huidige gebruik

Nieuwbouw woonzorginstelling Topaz Overrhyn

Kunstobject

8 Glas-in-loodramen

Kunstenaar

Pieter Hofman (1886-1965)

Status

Herplaatst

 

Beschrijving

De ramen, ontworpen door de Haagse kunstenaar Pieter Hofman, zijn afkomstig uit de hal van de Willem de Zwijgerschool. Zij stellen fragmenten voor uit het verhaal van Reinaert de Vos. Het was het eerste monumentale kunstwerk in Leiden dat gefinancierd werd met de gemeentelijke percentageregeling. De ramen werden onthuld op 23 mei 1956. De wethouder van Onderwijs sprak bij die gelegenheid over de evolutie in de scholenbouw waarbij dankzij de percentageregeling ook aandacht kon worden gegeven aan esthetische aspecten. Na de onthulling van de ramen voerden kinderen van de vierde en vijfde klas een deel van het sprookje op.

Pieter A.H. Hofman (Teteringen, 5 mei 1886 – Den Haag, 10 juli 1965) was een glazenier, kunstschilder, grafisch ontwerper en boekbandontwerper. Hofmans talent werd het eerst opgemerkt door zijn tekenleraar aan de HBS in Den Haag, Constant Artz. Terwijl hij ambtenaar was bij het ministerie van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen in Den Haag volgde Hofman tekenlessen bij Willem de Zwart. Ook volgde hij avondlessen aan de Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten. Hij raakte sterk beïnvloed door het kubisme.

In 1925 won Hofman een zilveren medaille op een kunstnijverheidstentoonstelling in Parijs. In hetzelfde jaar kocht het Victoria & Albert Museum in Londen werk van hem. Hierna wijdde hij zich volledig aan zijn kunstenaarsloopbaan. Na het succes van een groot, driedelig gebrandschilderd raam voor De Bijenkorf in Den Haag (1925) richtte hij zich vooral op het ontwerp van glas-in-loodramen. Aanvankelijk liet hij zich daarbij inspireren door thema’s uit de bijbel en mythologie. In Leiden is Hofman bekend door zijn glas-in-loodramen in het trappenhuis van het Leidse stadhuis met de familiewapens van de Leidse burgemeesters. Hofmans ramen werden aanvankelijk uitgevoerd in Atelier Bogtman in Haarlem en vanaf de jaren dertig in het Delftse atelier De Lint.

De Willem de Zwijgerschool was ontworpen door gemeentearchitect Theo Koch. Het gebouw werd geopend in 1955. In 1960 besloot de gemeenteraad bij een besluit tot naamgeving van openbare lagere en kleuterscholen de school de naam ‘Willem de Zwijgerschool’ te geven. Later veranderde de naam in ‘De Noorderkring’. In 1994 is het gebouw gesloopt wegens het teruglopen van het aantal leerlingen. In 2000 werd op dezelfde locatie Verpleeg- en behandelcentrum Overrhyn geopend, tegenwoordig Topaz Overrhyn. Herplaatsing van de ramen in de kapel en aangrenzende ruimte van Topaz Overrhyn is te danken aan een actie van gemeenteambtenaren Carel Cusell en Bert de Jonge.

WDZwijger laan 44 Pieter Hofman glas in lood 02 WDZwijger laan 44 Pieter Hofman glas in lood 03

4 ramen in de ruimte aangrenzend aan de kapel in Topaz Overrhyn (foto: Peter Lamboo)

Signering Pieter Hofman (foto: Jos Hooghuis)

 

WDZwijger laan 44 Pieter Hofman glas in lood 04
WDZwijger laan 44 Pieter Hofman glas in lood 05

Glas-in-loodramen in de hal van de  Willem de Zwijgerschool (foto: H. van Vliet, Beeldbank HVOL)

De latere Willem de Zwijgerschool in 1955 (foto: onbekend)

 

Bronnen:

 “Gebrandschilderd glas in school” in: Nieuwe Leidsche Courant, 24 mei 1956, p. 3

“Puinresten van de Noorderkring”, in: Leidsch Dagblad, 9 augustus 1994

Siemers, M.E. “Pieter Hofman” in: Hoogveld, Carine (hfdred.) Glas in lood in Nederland 1817-1968, Den Haag: SDU, z.j. (1989?), p. 254-255

Spoelstra, Yteke, De School: “Een sieraad der gemeente”. De geschiedenis van de scholenbouw in Leiden. Deel 2: 1945-1965, Unit Monumenten & Archeologie gemeente Leiden, Leiden 2009-2010, p. 31

 

29 maart 2019